Lege kantoren? Doe er iets nuttigs mee

Nu steeds meer mensen thuiswerken en dit voor een deel van hen wellicht voorgoed geldt, heeft dat grote gevolgen voor de vastgoedmarkt voor kantoorpanden. De vraag naar kantoorruimtes daalde ten opzichte van het eerste kwartaal van 2020 met 38 procent naar 180.000 m2. Op jaarbasis bedroeg de daling 41 procent, blijkt uit gegevens van vastgoedadviseur JLL. En bedrijven die nog wel op zoek zijn geven de voorkeur aan een kleiner pand, omdat hun personeel geheel of gedeeltelijk thuis werkt en ze dus alleen werkplekken nodig hebben voor een deel van de medewerkers en voor het houden van overleg.

Ook Charles Groenhuijsen ziet een instortende kantorenmarkt door corona adviseert het te bestrijden, of beter gezegd te benutten, door innovatief te zijn. ''Als innovatie niet uit jezelf komt, komt het wel uit de buitenwereld. Wat ik daarmee bedoel? Ontwikkelingen buiten jullie sector zorgen er voor dat er - zonder dat jullie daar enige invloed op hebben - snelle veranderingen plaatsvinden. Innovatie komt dan niet uit jezelf. Het overkomt je, zoals de instortende kantorenmarkt. Die had niemand zien aankomen.''

Zijn advies: ''Ik lees dat in 2019 alleen in Rotterdam 1900 gebouwen zijn verbouwd tot woningen.'' Dat lijkt hem ook nu een goed idee. ''Bouw zo’n leeg kantoorpand om tot Airbnb-kamers en appartementen. Geef particuliere investeerders de kans die kamers te kopen en naar eigen smaak in te richten. Schoonmaak en beveiliging kun je samen organiseren. En je hebt gelijk de stadsbestuurders blij gemaakt.''

Ook Janna Mud, sectorhoofd bouwen en wonen bij de FNV, vraagt zich af of kantoren omgebouwd kunnen worden tot betaalbare huisvesting. Erik Stam, hoogleraar Strategie, Organisatie en Ondernemerschap en hoofd van de Utrecht University of Economics, sluit zich daarbij aan: ''De digitale thuiswerkrevolutie heeft veel potentie: Never waste a good crisis. De winkels en kantoren die sluiten kunnen bijvoorbeeld woningen worden en daar komen handen voor aan te pas.'' Hij voegt daaraan toe: ''Eén ding lijkt al met al duidelijk: veertig jaar naar hetzelfde kantoor forenzen om hetzelfde werk doen, is er na corona niet meer bij.''

''Ik moet dat nog maar zien gebeuren, dat massaal anders werken''

Maarten Donkers, Hoofd Kennis & Sturing bij Rabo Real Estate Finance, moet het nog maar zien gebeuren dat men door de coronacrisis massaal anders gaat werken, wat een grote impact heeft op de kantorenmarkt. ''Telewerken kan al sinds de jaren zeventig en sinds die tijd worden er rampscenario's geschetst voor 'het kantoor'. Toch herstelt die markt zich telkens weer.''

Ook merkt hij dat in z'n eigen omgeving. ''Waar ik voor de zomer overwegend leuke gesprekken had over op afstand werken, valt me op dat dit in recordtempo is verdwenen. Zelden hoor of zie ik nog een collega of vriend die aan de andere kant van het scherm zit te juichen op nog een paar weken online contact. Laat staan maanden. En zeker niet fulltime.''

Dat wil niet zeggen dat er niets verandert. ''Verandering is essentieel. Volgens de Oostenrijkse econoom Schumpeter is dit de basis voor vooruitgang. Hij noemt dit ‘creative destruction’. Keer op keer wordt het bestaande overbodig, omdat het wordt ingehaald door nieuwe ontwikkelingen. Zo ontstaan nieuwe (of vernieuwde) producten en diensten. Neem als voorbeeld een televisie, die is sinds dat het zwart-wittelevisie was ook doorontwikkeld. Die hebben we onder de productnaam ‘televisie’ toch steeds doorontwikkeld? Zo gaat het ook met kantoren. Het is niet voor en na corona, wat ik veel lees. We passen ons continu aan. En dus ontstaan concepten als kantoortuinen, co-working, smart-offices of groene kantoren. Dat aanpassen gaat precies in het tempo dat we kunnen en willen absorberen.''

Meer vraag naar coronaclausules in huurcontracten

Steeds meer huurders onderhandelen over speciale clausules in het huurcontract voor de kantoorruimte. De huurprijs moet omlaag, en er moet een clausule in het contract voor het geval er golven van het coronavirus blijven komen. Daarnaast willen bedrijven steeds vaker een flexibel contract in plaats van een overeenkomst voor vijf jaar of langer. Want niemand weet immers wat de toekomst gaat brengen. Corona heeft geleerd dat de situatie zomaar ineens heel anders kan zijn en ondernemers willen hun handen vrij hebben om daar op in te kunnen spelen.

De vastgoedmarkt voor kantoorpanden zal hierop in moeten spelen om te kunnen overleven. Toen de coronacrisis net begon dachten vastgoedondernemers juist nog dat er behoefte zou komen aan meer kantoorruimte. Want op kantoor moet immers de anderhalvemeter-regel worden toegepast, dus zijn er meer vierkante meters nodig. Maar die aanname lijkt inmiddels achterhaald.


Bronnen:

  • Donkers, M. (2020, 29 oktober). ‘Al vijftig jaar worden er rampscenario’s voor kantorenmarkt voorspeld’. Geraadpleegd van vastgoedmarkt
  • Groenhuijsen, C. (2020, 7 mei). Vooruitgang stopt niet. Geraadpleegd van Bouwformatie
  • Hanff, P. (2020, 31 juli). Vraag naar kantoren ingestort door corona. Geraadpleegd van vastgoedmarkt
  • Het Financieel Dagblad. Grote kantorendeal in Nederland op losse schroeven door corona. Geraadpleegd van Financieel Dagblad
  • Van Wees, C. (2020, 3 november). Banen nu en na corona: wat kunnen we verwachten? Geraadpleegd van nu.nl
Publicatie datum: 05 november 2020

Meer nieuws

Kisito Zonneveld Consultant Bouw, Installatie- en Civiele techniek